Zeugma Mozaik Müzesi: Çingene Kızı ve Kurtarılan Roma Kenti

Gaziantep'te karanlık bir odada, peşinizi bırakmayan bir yüz var. Taş kırıklarından yapılmış, yaklaşık iki bin yaşında, kim olduğunu kimse bilmiyor ve gözleri siz odada gezindikçe sizi takip ediyor. Türkiye ona Çingene Kızı diyor ve çoğu insanın adını bile duymadığı bir kentin simgesi haline geldi.

Zeugma neydi

MÖ 300 civarında I. Seleukos Nikator, Fırat'ın geçit verdiği noktada bir kent kurdu. Yunanca adı ne işe yaradığını birebir söylüyor: zeugma, birleştirme, bağlama, köprü demek. Bu geçidi elinde tutan, Akdeniz dünyasıyla İran arasındaki trafiği kontrol ediyordu.

Roma kenti MÖ birinci yüzyılda aldı ve buraya bir lejyon yerleştirdi. Ticaret parası geldi, onunla birlikte nehrin üstündeki teraslara villalar kuran bir tüccar sınıfı. Bu villaların zeminlerini, başka yerlerde zengin bir ailenin portre yaptırması gibi mozaiklerle döşediler. Buradaki sanatın bu kadar çoğunun kamusal değil ev içi olmasının sebebi bu: bunlar yemek odası döşemeleri.

MS 253'te Sasani kralı I. Şapur kenti yağmaladı ve yaktı. Orada yaşayanlar için felaket, mozaikler için kurtuluş oldu: çöken çatılar ve yangın molozu zeminleri koruyucu bir tabakanın altına mühürledi ve on yedi yüzyıl öyle kaldılar.

Kurtarma

1990'ların sonunda Fırat üzerindeki Birecik Barajı su tutmaya başladı ve antik kentin önemli bir bölümü sular altında kalacaktı. Ardından gelen şey Türkiye arkeoloji tarihinin en acil kurtarma operasyonlarından biri oldu: yükselen rezervuara karşı metrekare metrekare mozaik kaldıran ekipler ve haftalarla ölçülen gerçek bir son tarih.

Zeugma'nın bir kısmı şu anda gölün altında. Çıkarılanlar Gaziantep'te ve olağanüstüler.

Müze

Zeugma Mozaik Müzesi 2011'de Gaziantep'te açıldı ve genellikle dünyanın en büyük mozaik müzesi olarak anılıyor. Resmî koleksiyon rakamları ölçeği anlatıyor:

Yerleşim antik kentin kendi teraslarını izliyor. Nehre en yakın alt kotlardan çıkan mozaikler girişe yakın duruyor ve siz de Zeugma'yı tırmanır gibi yukarı çıkıyorsunuz. Döşemelerin etrafına bir sokağın, bir çeşmenin ve villa duvarlarının birebir ölçekli kurguları yapılmış; böylece mozaikleri tablo gibi duvarda değil, aşağı yukarı durdukları yerde görüyorsunuz.

Kendinize iki-üç saat ayırın. Dışarıdan göründüğünden çok daha büyük ve ışık bilinçli olarak düşük tutulmuş, bu da herkesi yavaşlatıyor.

Çingene Kızı ve on iki parça

İkinci katta, tek başına, size doğru yürümeniz değil onunla karşılaşmanız için tasarlanmış labirent biçimli karanlık bir odada duruyor. İşe yarıyor.

Baktığınız şey bir parça. Kim olduğu tartışmalı: bir mainad, toprağın kişileştirilmesi, belki Gaia, belki kimse. Çingene Kızı adı modern ve antik hiçbir dayanağı yok. Tartışmasız olan şey, gözlerdeki işçiliğin kalitesi; insanların "bakışı beni takip ediyor" derken kastettiği şey o.

Mozaik aynı zamanda eser kaçakçılığının bedelini anlatan bir ders. 1960'larda, ait olduğu döşemenin bordüründen on iki parça kesildi, yurt dışına çıkarıldı ve 1965'te Ohio'daki Bowling Green State University'ye satıldı. Türkiye iadeyi resmî olarak 2012'de takibe aldı. Parçalar 2018'de, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile üniversite arasındaki protokol kapsamında, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'nin de dahil olduğu bir süreçle ülkeye döndü. Bunlar yüzün kendisi değil, bordürdeki mask figürleri; oda artık onları da yanında sergiliyor.

Pratik bilgiler

• Nerede: Gaziantep, Şehitkamil, Hacı Sani Konukoğlu Bulvarı; tarihi merkezden kısa bir taksi mesafesi.
• Bilet: Giriş ücretli; gitmeden güncel ücreti kontrol edin ve programınıza Müzekart Türkiye daha hesaplı mı diye bakın.
• Fotoğraf: Genelde flaşsız serbest ama düşük ışık çoğu telefonu yeniyor.
• Antik kentin kendisi: Fırat kıyısındaki Belkıs'ta, kalıntıların üzerinde ayrı bir müze var; yaklaşık bir saat uzakta. Farklı bir deneyim ve gününüz varsa değer.

Gaziantep'e neredeyse kimse sırf bu müze için uçmuyor, uçmamalı da. Şehrin Türkiye'nin en iyi mutfağı ve hak ettiği değeri görmeyen bir eski mahallesi var; Gaziantep şehir rehberimizde anlatıyoruz. Zeugma ayrıca Göbeklitepe, Şanlıurfa, Mardin ve Nemrut'la birlikte Güneydoğu'nun doğal rotasına oturuyor; Güneydoğu Anadolu turumuz da bu şekilde kurulu.

Son bir düşünce, çünkü müze istemeseniz de bunu aklınıza getiriyor. Zeugma bir imparatorluk tarafından yakılmaktan kurtuldu, bir barajdan kurtulamadı. O binadaki mozaikler, birilerinin "suya karşı yarışmaya değer" dediği için orada duruyor. Bu karar her odada görülüyor ve baktığınız şeyin bir parçası.