Yerebatan Sarnıcı: İstanbul'un Yeraltındaki Su Sarayı

Sultanahmet'te kalabalık bir sokaktan merdivenlerle aşağı iniyorsunuz; sıcaklık düşüyor, gürültü kesiliyor ve kendinizi altında su olan bir mermer sütun ormanında buluyorsunuz. Çoğu insanın konuşmayı kesmesi on saniye sürüyor.

Yerebatan bir anıt değil, bir su deposu. Bir işi görmek için yapıldı ve güzel olması hiçbir zaman amaç değildi.

Ne işe yarıyordu

Konstantinopolis'in bir sorunu vardı: nehri olmayan bir yarımada üzerinde kocaman bir şehirdi. Su, kilometrelerce uzaktaki ormanlardan su kemerleriyle geliyordu ve kuşatma sırasında bu hat kesilebiliyordu. Şehir de suyu yeraltında, onlarca sarnıçta depoladı.

Bunların en büyüğü bu: altıncı yüzyılda, I. Justinianus döneminde, birkaç yüz metre ötedeki Ayasofya'yla aşağı yukarı aynı on yılda yapıldı. Yaklaşık 80.000 metreküp su tutuyordu; uzun bir kuşatma boyunca Büyük Saray'a, sonraki yüzyıllarda ise üstündeki Osmanlı sarayına yetecek kadar.

Osmanlı döneminde yarı yarıya unutuldu. Anlatıya göre on altıncı yüzyılda, mahalle sakinlerinin bodrum zeminlerindeki deliklerden kova kova su, arada da balık çektiğini fark eden Avrupalı bir araştırmacı sayesinde yeniden keşfedildi.

Sütunlar ve nereden geldikleri

Tuğla tonozları taşıyan 336 sütun var; yirmi sekizerli on iki sıra halinde. Bir dakika bakınca tuhaf bir şey fark ediyorsunuz: birbirlerine uymuyorlar. Farklı mermerler, farklı yükseklikler, farklı başlıklar; kimi Korint, kimi sade.

Çünkü neredeyse hiçbiri bu yapı için üretilmedi. İmparatorluğun dört bir yanındaki eski tapınaklardan ve yıkıntılardan alınıp yeniden kullanıldılar. Kimsenin görmeyeceği bir yapı için birbirine uyan sütunlara para harcamak saçma olurdu.

İki Medusa başı

Kuzeybatı köşesinde iki sütun kaidesi Medusa başı biçiminde. Biri yan yatıyor. Diğeri tamamen ters duruyor.

Nedenini kimse bilmiyor ve dürüst cevap, teorilerden daha ilginç. Yaygın açıklamalar, başların Medusa'nın gücünü etkisizleştirmek için böyle yerleştirildiği ya da sadece sütunun altına girecek doğru ölçüde taşlar oldukları ve hangi tarafının yukarı geldiğinin kimsenin umurunda olmadığı yönünde. İkincisi neredeyse kesin, birincisi ise herkesin duymak istediği.

Burası aynı zamanda yapının en kalabalık üç metrekaresi, o yüzden ya ilk ya son uğrayın.

Başka neye bakmalı

• Gözyaşı sütunu; damla ve tavus kuşu gözü motifleriyle işlenmiş. Sarnıcı yaparken ölen kölelerin anısına olduğu söylenir; daha büyük ihtimalle daha eski bir yapıdan devşirmedir.
• Balıklar. Suda sazan var ve sonradan eklenmiş süs değiller. Sarnıçta yüzyıllardır balık bulunuyor.
• Ses. Bir an kıpırdamadan durun. Damlayan su, çok uzun bir yankı ve restorasyondan sonra eklenmiş alçak bir fon müziği.

Pratik bilgiler

Beş yıl kapalı kalmasına yol açan ve 2022'de yeniden açılışla biten restorasyonda yürüyüş yolları yükseltildi, aydınlatma yeniden kuruldu ve sütunların arasına çağdaş sanat yerleştirmeleri eklendi. Yerleştirmeler konusunda görüşler ayrışıyor. Artık renkli ve yavaşça değişen aydınlatma konusunda daha da ayrışıyor. Burasının ham bir harabe değil, sahnelenmiş bir mekân olduğunu bilerek gidin, rahatsız olmazsınız.

Güne nasıl yerleştirilir

Ayasofya'ya üç, Sultanahmet Camii'ne beş dakika yürüme mesafesinde; yani bir Sultanahmet sabahına hiç plan yapmadan oturuyor. Ziyaret kısa ve tamamen kapalı alanda olduğu için yağmurlu günlerin de bariz seçeneği.

İstanbul Grand Tur'umuz tarihi yarımadayı profesyonel rehberle geziyor ve burada bu, etiketlerin düşündürdüğünden daha önemli: bağlamı olmadan burası iyi aydınlatılmış bir bodrum, bağlamıyla birlikte kuşatılmayı bekleyen bir imparatorluğun altyapı mühendisliği.